|
Trong lịch sử dân tộc, Nguyễn Thị Duệ xứng danh là Bà chúa Sao Sa mà vua Mạc đã đặt tên cho bà sau kỳ thi tiến sỹ tại Cao Bằng; là ngôi sao sáng trên bầu trời Việt Nam về tài sắc và đức độ, người nữ tiến sỹ đầu tiên của đất nước. Một người phụ nữ đầy tự tin, tiên phong trong việc giải phóng phụ nữ và là người đầu tiên trong lịch sử giáo dục nước nhà thực hiện việc dạy học từ xa, mà sau 4 thế kỷ, chúng ta mới bắt đầu thực hiện.
Nguyễn Thị Duệ còn có tên là Du, Ngọc Toàn, hiệu Diệu Huyền, tên vua ban là Tinh Phi tức là Sao Sa. Là người con gái tài sắc, thông minh đức độ hơn người, sinh vào cuối thế kỷ 16 trong một gia đình hiếu học ở vùng quê địa linh nhân kiệt, huyện Chí Linh, Hải Dương. Ngay từ thuở niên thiếu, bà đã tỏ ra là người có bản lĩnh và quyết đoán, được gia đình mời thầy đến dạy học. Đến tuổi trăng tròn, trong làng có người hỏi làm vợ nhưng bà không ưng mà còn làm một bài thơ nôm mang tính diễu cợt trả lời. Đầu năm Quang Hưng thứ 16 (1593), quân Lê Trịnh tấn công vùng Nam Sách, Chí Linh, nhà Mạc thất thủ phải rút chạy khỏi Hải Dương lên Cao Bằng lập căn cứ. Năm đó, Nguyễn Thị Duệ theo cha chạy lên Cao Bằng theo vua Mạc. Tuy vậy, bà vẫn chăm chỉ học hành, thể hiện là người có chí lớn. Tại Cao Bằng, nhà Mạc mở khoa thi hội, kén chọn nhân tài, bà đã đóng giả trai đi thi và đỗ đầu, được vua Mạc mời vào dự yến tiệc. Nhà vua thấy diện mạo giống phụ nữ, xét hỏi biết sự thật đã không xử tội mà còn khuyến khích và liền lấy làm vợ. Khoảng năm Vĩnh Tộ thứ 7 (1625), quân Lê Trịnh do Đinh Văn Tả tiến đánh Cao Bằng, quân Mạc đại bại, Nguyễn Thị Duệ bị bắt. Trước tình thế nguy nan đó, bà vẫn bình tĩnh nói với quân sỹ nhà Trịnh: Các người đã bắt được ta nên đưa ta đến gặp chúa các ngươi, không được vô lễ. Nếu có vô lễ chỉ có thanh kiếm này thôi, mà rút cục các ngươi cũng chẳng công trạng gì. Quân sỹ lấy làm lạ, dẫn vào tiến Chúa, bà liền được quý mến, trọng dụng. Chúa Trịnh ban lệnh chỉ: Tiền đóng góp về binh lính, thuế tô ruộng công, thuế đò, thuế chợ cùng các thứ thuế khác để cho bà làm bổng lộc. Từ đó về sau, trải qua 20 năm, dân làng không những sưu sai tạp dịch được miễn trừ mà còn được cấp 100 quan tiền và 2 mẫu ruộng tốt là bổng lộc của bà. Sự việc này được ghi trong tấm bia Lập cử tự bi tại chùa Phổ phiếu, xã Kiệt Đặc, khắc năm Thịnh Đức nguyên niên (1653), khi bà còn đang sống. Trong số lộc điền dọc theo sông Kinh Thầy, bà trích 10 mẫu để thưởng cho những tân tiến sỹ của làng để cấy cày thu hoa lợi, nhằm khuyến khích mọi người học tập. Nhân dân Kiệt Đặc từ trên chí dưới đều kính trọng, tôn bà làm hậu thần. Bà còn là người rộng xem kinh sách, thông suốt Phật giáo, hưởng bổng lộc nhiều nhưng sống rất thanh đạm. Bà lập ra quy ước: những ngày giỗ tổ nội ngoại, ngày sinh, ngày hoá của bà khi bà trăm tuổi đều dùng cỗ chay, oản quả cúng lễ. Lệ đó truyền mãi về sau. Khi tuổi đã cao, bà về trụ trì chùa Vụ Nông, huyện Gia Lâm. Khi thân quân Hoằng Tổ Dương Vương lên ngôi, bà lại được các quan trong triều cho vời vào cung để dạy học cho các cung nhân và gọi bà là Đức Lão Lễ Sư. Bà còn là người khéo khuyến khích người dân học tập. Đến đời Trung Hưng, phong trào văn học được mở mang, nhiều người ở Chí Linh đỗ đại khoa là nhờ bà, trong đó làng Kiệt Đặc có tới 3 người đỗ tiến sỹ ở thế kỷ 17. Với tài sắc vẹn toàn, đức độ, bà được người xưa ca ngợi như bà Nghiêu Thuấn trong giới phụ nữ, thần tiên trong cõi đời. Bà qua đời ngày 8 tháng 11, khi đã ngoài 80 tuổi. Sau khi qua đời, di hài của bà được mai táng bên cạnh mộ tổ. Đến cuối triều Lê, tháp mộ của bà được xếp vào hàng Chí Linh bát cổ - nghĩa là một trong di tích cổ nổi tiếng của huyện Chí Linh.
Dương Thuỷ - Bảo tàng Phụ nữ - (Theo tài liệu về Bà Chúa Sao Sa của Bảo tàng Hải Dương)
|
