. Quả thật, ở vào tuổi 73 trông bà còn trẻ nhiều so với tuổi. Khó có thể tưởng tưởng được người phụ nữ bị tim bẩm sinh ấy đã vì sự nghiệp đi khắp các vùng rừng núi Tây Bắc, Việt Bắc trong chiến dịch Điện Biên Phủ, từ các nẻo đường Khu 4 đến công trường 12A. Hai cuộc chiến tranh đã đi qua bà đều có mặt. Cũng có thể nói một cách khiêm tốn, thắng lợi của cuộc chiến tranh có phần đóng góp nhỏ bé của người phụ nữ bình dị này. Đó là kết quả phòng chống bệnh sốt rét.
Tốt nghiệp đại học năm 1956, chị trở thành bác sỹ chuyên khoa Ký sinh trùng đầu tiên của Trường Đại học y khoa cách mạng (sau năm 1945), làm trợ giảng cho Giáo sư Đặng Văn Ngữ. Đến năm 1958 chị chuyển về làm cán bộ nghiên cứu tại Viện sốt rét Ký sinh trùng và Côn trùng (nay là Viện Sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng Trung ương) để gửi gắm cả cuộc đời cho khoa học.
Là phụ nữ nhưng chị đã xông xáo đi đến mọi miền đất nước, nơi bom đạn ác liệt thời chống Mỹ, nơi vùng sâu, vùng xa phục vụ chăm sóc sức khỏe nhân dân. Dấu chân và lòng nhiệt thành của chị còn in trên các nẻo đường và trong tâm trí của bao chiến sỹ thanh niên xung phong đồng bào tại nhiều bản làng, nhiều binh trạm thuộc các tỉnh Khu 4 cũ và ở hầu hết trên các tỉnh thành của đất nước ta.
Là học trò xuất sắc của Anh hùng, liệt sỹ, Giáo sư Đặng Văn Ngữ, sau khi Giáo Sư Đặng Văn Ngữ hy sinh, chị Phan và các cộng sự của mình đã thừa kế xứng đáng, giữ vững truyền thống của Viện sốt rét - Ký sinh trùng - Côn trùng, đẩy mạnh sự nghiệp tiêu diệt sốt rét (TDSR) và nghiên cứu phòng chống các bệnh ký sinh trùng và các bệnh do côn trùng truyền. Một trong những nguyên nhân thắng lợi của công cuộc phòng chống sốt rét trong thời kỳ chiến tranh chống Mỹ khi miền Nam giải phóng là thắng lợi của sự quan tâm chỉ đạo và trực tiếp nghiên cứu của chị về muỗi An.balabacensis (An.dirus), véctơ sốt rét sống ngoài nhà và biện pháp phòng chống.
Giáo sư đã trực tiếp nghiên cứu và chỉ đạo một số đề tài cấp Bộ và một chương trình cấp Nhà nước 64B - 02 (1985-1990). Các hướng nghiên cứu tập trung vào sốt rét và các biện pháp phòng chống, một số về côn trùng học (muỗi sốt xuất huyết, truyền viêm não Nhật Bản B, giun chỉ).
Chương trình tiêu diệt sốt rét ở các tỉnh phía Bắc đã được giáo sư Đặng Văn Ngữ xây dựng từ năm 1958, những năm đầu đạt kết quả rõ rệt. Đến năm 1965 khi miền Bắc có chiến tranh phá hoại, nhiều vấn đề khó khăn về kỹ thuật cũng như về tổ chức, sốt rét quay trở lại ở một số nơi, dịch sốt rét xuất hiện nhiều.
Kế thừa kết quả nghiên cứu của người thầy kính yêu, giáo sư Vũ Thị Phan đã xây dựng chiến lược thanh toán sốt rét, bước đệm từ từ để chuyển từ chiến lược tiêu diệt sốt rét sang phòng chống sốt rét (PCSR). Đây là chiến lược quan trọng vừa khoa học vừa khôn khéo, phù hợp với tình hình Việt Nam. Khoa học ở chỗ, chuyển từ chương trình tiêu diệt sốt rét sang TTSR cần có một chương trình nghiên cứu và phân vùng dịch tễ thực hành và các biện pháp khắc phục những khó khăn trong chương trình TTSR. Khôn khéo ở chỗ, nếu chuyển sang chương trình PCSR ngay thì mạng lưới sốt rét sẽ bị tan rã và ảnh hưởng nghiêm trọng đến đến chương trình Phòng chống Sốt rét. Nhờ vậy không những Viện sốt rét - Ký sinh trùng và Côn trùng trung ương phát triển mà còn xây dựng thêm được hai Phân viện khu vực và giữ vững mạng lưới chuyên khoa trong cả nước.
Hơn 40 năm công tác, giáo sư đã chủ trì và tham gia biên soạn nhiều sách có giá trị, bằng tiếng Việt và tiếng nước ngoài, vừa là tài liệu tham khảo vừa là sách gối đầu giường của nhiều cán bộ trong ngành. Giáo sư đã có 67 công trình nghiên cứu về sốt rét, về các bệnh ký sinh trùng và côn trùng truyền, được nhận Huân chương kháng chiến chống Mỹ hạng nhất, Huân chương chiến thắng hạng ba, Huy chương chiến sỹ Điện Biên; Huy chương “Vì sức khỏe của mọi người năm 2000” nhân dịp 40 mươi năm ngày tổ chức y tế thế giới(WHO), Huy chương “Lao động xuất sắc” của Xô Viết tối cao, Liên Xô cũ và nhiều huy chương bằng khen khác và được mời làm chuyên viên của tổ chức y tế thế giới, là đại biểu quốc hội. Giáo sư là Phó Chủ tịch Tổng Hội Y học Việt Nam, Uỷ viên Ban chấp hành Hội đồng khoa học Bộ y tế, Chủ tịch Hội đồng khoa học Viện sốt rét ký sinh trùng TW, Chủ tịch phân hội côn trùng, Uỷ viên Ban chấp hành Hội vệ sinh phòng dịch.
Bên cạnh đó, giáo sư rất quan tâm đến vấn đề quan hệ quốc tế. Giáo sư luôn coi đó là một công tác của Viện với các bạn Lào, Campuchia hợp tác giúp đỡ bạn trong công tác phòng chống sốt rét, đào tạo cán bộ, cử chuyên gia, một phần về vật tư thuốc men phòng chống sốt rét và bản thân nhiều lần sang công tác ở các nước bạn với Liên Xô, Hà Lan.
Nhằm khắc phục những khó khăn về mặt kỹ thuật trong thanh toán sốt rét, Giáo sư Vũ Thị Phan góp công lớn trong việc nắm bắt và thúc đẩy chương trình nghiên cứu về thuốc sốt rét Artemissinin từ cây Thanh hao hoa vàng - một nguồn dược liệu trong nước để chữa ký sinh trùng sốt rét P. falciparum kháng thuốc. Đề tài này đã được nhà nước tặng giải thưởng Hồ Chí Minh cho Viện và 2 Viện khu vực là 3 đơn vị trong 16 đơn vị được nhận giải.
Vừa là một là Viện trưởng, thầy thuốc nhân dân vừa là đại biểu Quốc hội, đại biểu đại hội Đảng nhưng giáo sư vẫn luôn gần gũi và cởi mở với mọi người xung quanh, với anh chị em đồng nghiệp. Hiện nay dù tuổi đã cao nhưng với tấm lòng nhiệt thành, Giáo sư Vũ Thị Phan vẫn tích cực tham gia các hoạt động cống hiến cho ngành y tế nói chung và ngành sốt rét nói riêng. Giáo sư vừa là cố vấn của chương trình phòng chống sốt rét quốc gia vừa giảng dạy sau đại học bộ môn Ký sinh trùng ở trường Đại học Y Hà Nội, đã hướng dẫn được 24 Phó tiến sỹ và tiến sỹ.
Giáo sư Vũ Thị Phan là một trong những tấm gương sáng của lớp trí thức cách mạng và những người phụ nữ Việt Nam được đào tạo, rèn luyện, không ngừng cống hiến cho sự nghiệp khoa học bảo vệ sức khoẻ cho nhân dân.
